• Tuszyma

Tuszyma powstała przy szlaku kupieckim z Sandomierza na Węgry. Raczej sąsiadowała z Lasowiakami i była wsią z zupełnie inną tradycją, ale to moje „sioło”.

  • Od czego pochodzi nazwa miejscowości Tuszyma?

Już w XIII wieku występuje nazwisko Tusza. Podstawa tuch-, tusz- była stosowana dla nazwy osobowej, gdzie tuszyć = „dodawać otuchy”, a także „wróżyć coś dobrego, obiecywać”…

A może nazwa pochodzi od zupełnie kogoś czy czegoś innego zważywszy na rzekę Tuszymkę…?

  • … i jeszcze niespodzianka: Puszcza Tuszymska

Nazwa „Puszcza Sandomierska” była używana już w okresie staropolskim, ale służyła na określenie lasów należących do starostwa sandomierskiego.

Dla południowej części omawianego obszaru, związanej z Ropczycami spotykamy określenie „Puszcza Tuszymska” – czyżby też od rzeki Tuszymki?

  • MK – Metryka Koronna, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie
  • Księgi Pieczętne (Sigillata) Metryki Koronnej 1658-1794
  • MK, Sig. 3, f. 160, r. 1660: „…w puszczy Sandomierskiej i Tuszymskiej”

„Consens (zgoda): Ojcom Jezuitom Sandomierskim na kop pięć drzewca (drewna)? wywiezienie na Collegium restauratią z Puszczy Sandomierskiej i Tuszymskiej. …w Krakowie Dnia 31 Grudnia roku 1660…

Księgi Sigillata zawierają w zasadzie regesty pism królewskich sporządzone z już uwierzytelnionych pieczęcią dokumentów. We wcześniejszych księgach można natrafić na nieliczne zapiski świadczące o wystawieniu dokumentów niewykończonych (tzw. blankietów opieczętowanych lub dokumentów z okienkami) oraz na rachunki dochodów kancelarii królewskiej z opłat za wystawione dokumenty.
Do ksiąg tej serii wpisywano regesty dokumentów królewskich dotyczących spraw wewnętrznych, a więc nadań, potwierdzeń i zezwoleń królewskich, czyli dokumentów o treści spotykanej również w Księgach Wpisów i Księgach Kanclerskich (spraw publicznych) Metryki Koronnej.
W Sigillatach regestowano ponadto uniwersały i mandaty królewskie.

  • Tuszyma; Pierwsze wzmianki

Pierwsze zachowane dokumenty nie wspominają o Tuszymie wprost. W roku 1379 Jan z Tarnowa zakupił od braci Piotrasza, Mikołaja i Budka (z Budziwoja), dziedziców z Bobina ich wieś Kościelów (Cosczelow) w ziemi Sandomierskiej. Z późniejszych danych wynika, że leżała ona w parafii Rzochów. Rejestry poborowe wymieniają ją jako wieś płacącą podatki łącznie z Tuszymą. Kodeks Dyplomatyczny Małopolski informuje, że w 1379 roku Jan z Tarnowa uzyskał od królowej regentki Elżbiety zgodę na przeniesienie swoich wsi: Zochów (tj. Rzochów), Trześń, Bełk oraz Kościelowa z prawa polskiego na magdeburskie. W roku 1413 istnieje i po raz ostatni jest wymieniany Kościelów Mały. W późniejszym czasie, zapewne wszedł on w skład samego Kościelowa a z czasem i do Tuszymy, z którą sąsiadował po jej wschodniej stronie. Ostatnia znana wzmianka o Kościelowie pochodzi z 1721 roku.

W 1398 roku poświadczone jest istnienie Tuszymy w Starodawne Prawa Polskiego Pomniki… 8 nr 6941 i 6991.

  • Lokacja Tuszymy na prawie niemieckim

Lokacja na prawie niemieckim dostarcza kolejnych wzmianek o Tuszymie. Oprócz dokumentów lokacyjnych są liczne wzmianki o sołtysach. Pierwszym sołtysem, wymienionym w roku 1411 był Zygmunt, zaś w 1449 roku Mikołaj.

W roku 1456 koło Przecławia pojawia się należąca do parafii Książnice Tuszyma Nowa, wieś posiadająca sołtysa, zapewne identyczna z występującą w rejestrze poborowym z 1510 roku wsią zwaną „Tchuschynya alias Zawadka”. Sama Tuszyma początkowo w całości należała do parafii Przecław lecz z późniejszych danych wynika, że jej część przydzielono do parafii rzochowskiej. Zapewne do tej części należy odnieść nazwę Tuszyma Nowa (również Zawadka). Źródła z przełomu XVI/XVII wieku wymieniają już tylko jedną Tuszymę.

W świetle dokumentu działu rodzinnego Tarnowskich z roku 1448 „Klucz rzochowski” czyli Rzochów wraz z licznymi wsiami m.in. Tuszymą przypadł Janowi Feliksowi Tarnowskiemu.

Wynikiem rozwoju osadnictwa było zagęszczenie osad co prowadziło do licznych konfliktów wśród ich właścicieli. W roku 1459 nastąpiło rozgraniczenie dóbr mieleckich (tj. wsi Wojsław i Cmolas) Jana Mieleckiego od posiadłości Jana Feliksa Tarnowskiego tj. Rzochowa, Kościelowa i właśnie Tuszymy. Z kolei w roku 1513 rozgraniczono dobra Przecław i wieś Męciszów Mikołaja Ligęzy od Rzochowa i Tuszymy należących do Stanisława Tarnowskiego.

„W 1536 roku Stanisław Tarnowski (kasztelan sandomierski) miał tu 18 kmieci na nierównych rolach, karczmę płacącą grzywnę czynszu, 2 zagr. płacących 11 grzywnien, 10 1/2 grosza, 40 korcy owsa, koguty, 60 kapłonów, jaja, sery itd.”
Istniały stawy w okolicach Rudy i Rzemienia, a w okolicach Tuszymy znajdowały się wówczas dwa stawy duże i dwa małe, które z pewnością na różne sposoby były wykorzystywane przez miejscową ludność.

  • Atlas Historyczny Polski – Województwo Sandomierskie w II połowie XVI wieku

Z mapy opracowanej w Instytucie Historii PAN wynika iż:

„…Natomiast nie można było w sposób pełny wydzielić dla lat siedemdziesiątych wsi drugiego ze Stanisławów od własności innych członków tej linii, zwanych też Rzemieńskimi, przede wszystkim jego brata stryjecznego Marcina. Stanowiły one część majątku wykazanego w posiadaniu jego dziada, również Stanisława Tarnowskiego, kasztelana sądeckiego. Porównując ten wykaz z informacjami wykazów poboru z lat 1576—1579, a następnie z zestawieniem wsi, z których opłacał pobór Stanisław Tarnowski syn Wojciecha w r. 1581, oraz tych, z których płaciła wdowa po nim w r. 1589, uznać wypada, że w latach siedemdziesiątych należały do niego wsie: Biały Bór, Kiełków, Kolbuszowa, Kościelów, Myślików, Niwiska, Odsieka (Ocieka), Rzemień, Świerczów, Trześnia, Tuszymia, Wola Ociecka, Wyrynia, zamek Rzemień, kuźnica zamkowa oraz miasteczko Żochów (Rzochów). Zgodnie z zapisem Stanisława Tarnowskiego, z r. 1585, majątek ten po śmierci jego żony znalazł się w rękach jej brata, Hieronima Mieleckiego..”

Na poniższej mapie widać stan osadnictwa z II połowy XVI wieku oraz ważniejszych ówczenych połączeń drogowych. Widoczne za Rzemieniem rozwidlenie…

  • Tuszyma w czasie Potopu szwedzkiego

W czasie Potopu szwedzkiego w latach 1655/56 wiele wsi w okolicy Przecławia zostało spalonych, a ich ludność wymordowana.
– {opisać: 1.grób Dragona, 2. cmentarz „kopiec szwedzki” w Białym Borze, 3. w Przecławiu „Pomnik szwedzki”…}

  • koniec XVIII wieku

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku ludność znalazła się w zaborze austriackim.

  • Tuszyma na mapie Die Josephinische Landesaufnahme von Galizien 1779-1783

Na mapie widać przeprawę do Przecławia na rzece Wisłoce oraz zabudowania koło niej, które na kolejnej mapie są określane jako gospoda Wygoda.

Widoczny jest też krzyż na drodze do Rzemienia. Drugi krzyż przy rozwidleniu dróg na drodze na Biały Bór i kolejny na wzniesieniu – być może to oznaczenie mogiły („kopca szwedzkiego”), który obecnie jest cmentarzem z okresu I wojny światowej odnowionym dzięki staraniom lokalnej grupy działania czyli Stowarzyszenia Społeczno – Kulturalnego „RĘDZINY” pod przewodnictwem Wojciecha Kaszuba, który jest też autorem projektu architektonicznego tegoż cmentarza.

Sama Tuszyma rozciąga się na obecnym terenie zwanym „Tuszyma-wieś„, a na niektórych mapach „Kościelów„.

Ciekawą sprawą jest oznaczenie M.H. – Meierhof – folwark przy obecnej drodze na przysiółku „Tuszyma-Kolonia”.
– {czy to może zaginiona hamernia – kuźnia ?}

W opisie wojskowym mapy jest napisane o Tuszymie:

Odległości: Rzemień 3/4, Biały Bór 1/4, Wola Ociecka 1.
Wody: Przepływający tędy strumień Błonia jest poza wszystkim bez znaczenia, tylko że przy silnych deszczach zalewa teren łąk pomiędzy wsią a lasem.
Łąki i bagna : Liczne łąki, przeważnie zabagnione, poza drogami nie do przejścia.
Drogi: Pod nr. 2* jest opisana droga do Rzemienia: owa do Białego Boru jest zła z powodu zabagnionego podłoża; ta do Woli Ocieckiej jest aż do pagórków z powodu zabagnionych łąk powyższego rodzaju; dalej jednak jest podłoże piaszczyste.
Góry: Między tą miejscowością a Wisłoką jest kilka bardzo łagodnych wzgórz, które są jednak przez owe za rzeką.

*owa (droga) do Tuszymy wiedzie kawałek drogą krajową i ma w ogóle, podobnie jak owa do Rzochowa, podłoże piaszczyste i zdatne do użytku.

  • Początek XIX wieku

W 1809 roku w czasie wojen napoleońskich, arcyksiążę Ferdynand d’Este, ciągnąc z wojskami przeciw Józefowi Poniatowskiemu, stanął obozem w Przecławiu z 12-tysięcznym korpusem. Obozowano 6 tygodni, za rozzuchwaleni żołnierze wyprawiali się do okolicznych wiosek, grabiąc żywność i wszelki dobytek.

Początkiem XIX wieku stulecia chłopi obciążeni pańszczyzną, klęskami nieurodzaju i podwoziami, cierpieli głód i niedostatek. W 1812 roku okolice nawiedziła powódź, 5 lat później klęska nieurodzaju, epidemia cholery w 1831 roku i zaraza w 1836 roku. W czasie zaborów stopniowo zamierał handel i rzemiosło, do czego przyczyniła się wytyczona na Wiśle granica zaboru austriackiego zwanego kordonem. Władze austriackie świadomie tolerowały fatalny stan oświaty i kultury w wioskach galicyjskich. Wykształcany człowiek mógłby przecież zatęsknić do wolności. Ciemnota i nędza Galicji stała się z czasem przysłowiowa.

  • Tuszyma na austriackiej mapie 1861-64

Widać tutaj trzy Tuszymy… : górna to pod?Rzemiński folwark, środkowa to Kościelów (na innej mapie tak jest nazwana ta cześć wsi) i dolna w miejscu dzisiejszego Dąbia.

Urzeka ilość zaznaczonych na niebiesko obszarów wodnych,  potoków, mokradeł, stawów, rzek…

Nad Wisłoką pojawia się nazwa Wygoda, która na kolejnej mapie jest określana jako gospoda (W.H. – Wirtshaus – gospoda, karczma).

Pojawia się kolejny krzyż przy początku drogi nad Wisłokę, widoczne na poprzedniej mapie też istnieją nadal.

Na dzisiejszym Chęcinie i Dąbiu pojawia się folwark…?

Rok 1846 to rok rabacji chłopskiej, która nie ominęła również tych ziem. W oddalonym o 10 km dworze we Wojsławiu przygotowywano zbrojne powstanie przeciw zaborcy. Biorącym w nim udział chłopom, obiecano ziemię i zwolnienie z pańszczyzny. Tymczasem rząd austriacki zdołał przekonać przywódców chłopskich, że panowie buntują się przeciw cesarzowi dlatego, że cesarz chce znieść uwłaszczenie chłopów. Doszło do wystąpienia przeciw właścicielom ziemskim. Tak przygotowane w Galicji powstanie narodowe zwane Krakowskim, zostało stłumione przez rząd austriacki rękami chłopów. Rozwścieczona masa chłopów grabiła dwory, mszcząc się za doznane krzywdy i za pańszczyznę jedynym znanym im sposobem czyli zabijaniem.

Dwa lata po rabacji nastąpiło zniesienie poddaństwa i uwłaszczenie chłopów. Rozdrobnione gospodarstwa chłopskie nie potrafiły wyżywić wielodzietnych rodzin. W latach 1880-1914 odbywała się emigracji ludności „w poszukiwaniu chleba”. Przeważnie wyjeżdżano do Ameryki, Kanady, Francji (wyjechały np. dwie siostry mojego dziadka Piotra Augustyna), Anglii i Niemiec.

Na początku lat osiemdziesiątych XIX wieku zaczęto planować utworzenie połączenia kolejowego Rzeszów-Tarnobrzeg z pominięciem pobliskiego Mielca. Dla podupadłego wówczas miasta byłoby to bardzo niekorzystne dlatego wszczęto starania o włączenie Mielca w sieć kolejową, co zaowocowało w latach 1885-1888 położeniem torów kolejowych z Dębicy do Mielca i dalej do Rozwadowa. Najbliżej Tuszymy stacja znajdowała się w Dąbiu i Rzochowie.

  • Tuszyma; Koniec XIX wieku czyli „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” podaje:

” Słownik…” został wydany z pewnością po roku (1885-1888), kiedy to położono tory kolejowe z Dębicy do Mielca.

Tuszyma w Słowniku Geograficznym

Tuszyma w Słowniku Geograficznym Polskim

  • Tuszyma; Koniec XIX wieku – mapa z 1894

Na mapie poniżej z około 1894 roku nie ma jeszcze przystanku kolejowego, widać na niej dwa M.H – Meierhof – folwark. Kolo dolnego M.H widoczny jest znak wiatraka. Znamienne jest również istnienie wówczas dwóch karczm W.H. – Wirtshaus – gospoda, jednej obok przeprawy przez Wisłokę W.H. Wygoda i drugiej przy drodze na Kolbuszową.

Na terenie dzisiejszej Tuszymy rozciągał się majątek hrabiego Reya z Przecławia zwany Przecław-Pikułówka. W 1906 roku murarze przecławscy wspólnie z dworem zbudowali na terenie wioski przystanek kolejowy, który otrzymał nazwę właśnie Przecław-Pikułówka. (nie mogli go wybudować w samym Przecławiu ponieważ leży po drugiej stronie rzeki Wisłoki i kolej tamtędy nie przechodziła…

Po lewej stronie drogi widoczne są również trzy krzyże przy drodze do Mielca, z których dwa stoją tam również dzisiaj.
– {opisać osobno by to warto}

  • Tuszyma; Okres międzywojenny

Według wyciągu ze spisu miejscowości z 1929 roku Tuszyma miała 1242 mieszkańców.

Funkcjonowała cegielnia, gorzelnia i tartak należące do hrabiego Stanisława Reya z Przecławia. Wyszynkiem trunków zajmował się zapewne Żyd Gross Kalman.

Kowalstwem (budynek hamerni znajdował się po lewej stronie drogi do Chęcina {zrobić zdjęcie ziemi w tym miejscu jest ciemniejsza} trudnił się Rasiński, a murarstwem niejaki Bukowy.

Źródła:

  1. Mielec Dzieje miasta i regionu T1. –  autor Feliks Kiryk
  2. Rozwój przedsiębiorczości w regionie mieleckim – autor Jerzy Skrzypczak
  3. Słownik etymologiczny miast i gmin – autor Stanisław Rospond
  4. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa : nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1880-1914